" و تنها آن گاه که همگان مرا انکار کردید ، نزد شما باز خواهم آمد .

به راستی ، برادران ، آن گاه گم گشتگانم را با چشمی دیگر خواهم جست ؛ آن گاه با عشقی دیگر به شما عشق خواهم ورزید . "   ( زرتشت – چنین گفت زرتشت ، فضیلت ایثار )

مححققان دین زرتشتی هنوز نتوانسته اند محققا معلوم کنند که زرتشت در چه زمانی می زیسته و از اهل کدام قسمت ایران بوده و اوستا که کتاب مذهبی زرتشتیان است ، در چه تاریخی نوشته شده و زبان آن زبان کدام قوم یا مردم ایران بوده .

ولادت زرتشت در نیمه ی دوم قرن هفتم و فوت او در نیمه ی اول قرن ششم ق . م بوده .

موافق روایات زرتشتی ، زرتشت در قرن هفتم ق . م به دنیا آمده و در کتار دریاچه ی ارومیه به اشاعه ی مذهب خود پرداخته و در اوایل نیمه ی اول قرن ششم ق . م در گذشته است .بعضی از کتب معروفه ی پهلوی هم ، زمان زندگی زرتشت را با جزئی اختلاف چنین معین کرده اند .

اوستا در زبان مادی ها نوشته شده و اگر کتیبه هایی از شاهان ماد کشف شود ، این حدس تحقق خواهد یافت .

وست ( متخصص زبان پهلوی ) معتقد است از اوستای قدیم فقط یک ربع آن در دست است و باقی از میان رفته .

اوستای کنونی به پنج قسمت تقسیم می شود *(1). موافق دین کرت ، اوستای زمان هخامنشی در موقعی که اسکندر مقدونی به قصر سلطنتی تخت جمشید آتش زد بسوخت و یونانی ها نسخه ی دیگر آن را از گنج شاپیکان که معلوم نیست کجا بوده به دست آورده ، قسمت های علمی آن را راجع به طب و نجوم به زبان یونانی ترجمه کردند و بعد آن را در آتش انداختند .

زندگانی زرتشت

در روایات زرتشتی آمده ، پدر زرتشت پ اور شسب و مادر وی دوغد نام بود .از جهت کارهای فوق العاده و شگفت آور او سحره و غیب گویان آن زمان بود .

در سن 20 سالگی زرتشت از مردم کنار گرفته ، اوقات خود را به ریاضت گذرانید . در سن 30 سالگی در کنار رود " دائیتی یا " به او امر شد که مردم را به خداشناسی دعوت کند . ( رود ارس ) .

وهومنه – جاویدان مقدس اندیشه نیک – او را در پیش بارگاه "اهورمزد " حاضر کرد و پس از آن زرتشت به تبلیغ و اشاعه معتقدات خود در میان مردم توران و سکستان پرداخت ولیکن پیشرفتی نکرد ، زیرا روحانیون آن زمان بر او قیام کردند.در این حال به امر هورمزد ، زرتشت مامور شد به دربار ویشتاسب شاه باختر برود و چنین کرد و بعد از دو سال زحمت شاه مزبور به آئین او در آمد . حمایت جاماسب وزیر گشتاسب در این بهره مندی دخالت داشت بعد جاماسب پروچیست دختر زرتشت را گرفت و پس از آنکه گشتاسب ، ایین زرتشت را پذیرفت ، این مذهب بسرعت در توران و ایران و هند و آسیای صغیر منتشر شد .زرتشت در اواخر عمر به جنگهایی برای اشاعه ی مذهب خود پرداخت و وقتی که با مردم هیون برای دفاع جنگ می کرد کشته شد .

آیین زرتشت

زرتشت چنانچه در گاتها گوید  خواسته آیین مردمان آن زمان را به پاکی و صافی اولی برگرداند .خلاصه ی این مذهب چنانکه از اوستا و کتب پهلوی به دست آمده این چنین است :

عالم از دو اصل ، ناشی است : روشنایی و تاریکی . این دو اصل با هم در منازعه هستند و پیروزی و شکست به نوبت نصیب هر دو می گردد .از این جهت عالم به دو قسمت تقسیم شده ، لشگر روشنایی یا خوبی و لشگر تاریکی یا بدی .سر سلسله ی قسمت خوبیها اهورمزد و سالار لشگر بدیها اهریمن (انگرمینیو) است . به هرمز ، شش وجود مجرد کمک می کنند . اینها که موسومند به امش سپنتان ( امشاسپنتان ) یعنی جاویدان های مقدس ، در پیش تخت هرمز ایستاده مجری فرمان او هستند و هرمز به وسیله ی آنها عالم را اداره می کند . هر کدام از جاویدان های مقدس حامی موجوداتی می باشند ( مثلا بهمن حامی آتش و اسفندار مز حامی و الهه ی زمین ).

أ‌-        وهومنه – بهمن { اندیشه نیک }

ب‌-    اش وهیست – اردیبهشت { بهترین راستی}

ت‌-    خشثروی ری – شهریور { دولت یا حکومت حق }

ث‌-    سپنتژ ارم ای تی – اسفندار مز {گذشت با فتوت }

ج‌-     هئوروتات- خرداد {سلامتی – عافیت }

ح‌-     امرتات – امرداد { جاویدان – غیر فانی}

بعد از امشاسپنتان و پایین تر از آن ها باز وجودهای مجردی هستند که یزت نام دارند . عده ی اینها زیاد است ولیکن معروفترین آنها به سی می رسند و هر یک از روزهای ما هم به یکی از آن ها اختصاص دارد .

یزت ها به دو طبقه تقسیم شده اند : طبقه ی آسمانی و زمینی . در راس طبقه ی آسمانی هرمز قرار گرفته و بهترین یزت های زمینی و زرتشتی است .هر کدام از یزت ها نیز چیزی را حمایت می کنند ، چنانکه آفتاب و ماه و ستاره ها و آب و آتش و خاک و باد و نیز معانی از قبیل راستی و درستی و توانایی و پیروزی و آرامش و آشتی و غیره هر کدام در تحت حمایت و سرپرستی یکی از یزت هاست .

پس از آنها باز وجود های مجردی می آیند که به فروشی موسومند .هر کدام از اینها حکم ملکی را دارد که حافظ انسان است .قبل از تولد انسان این ملکها در آسمان اند و بعد از فوت او با روح وی ، باز به آسمان می روند .

در مقابل لشگر هرمز ، اهریمن نیز لشگری دارد و یاران او را دیو ( دئو ) گویند . در راس اینها اهریمن قرار گرفته و در مقابل امش سپنتان شش دیو یا عفریت وجود دارند . کار اهریمن و دیو ها این است که نگذارند خوبی پیشرفت کند . تاریکی و بدی و دروغ و طغیان و تکبر ، آفریده ی اهریمن است و اگر اهریمن نتواند از خوبی جلوگیری کند لااقل سعی می کند از نتایج آن بکاهد .

هرمز ، زندگی را آفرید و اهریمن مرگ را . سلطنت او سلطنت تاریکی است . یک تاریکی که حد و حصر ندارد . جهنم پر است از دیو و دروغ و پ ایرکا (پری) و اژدها ( آژی دهاک ) و ابوالهول های دیگر که آفریده ی اهریمن اند . چنانکه امش سپنتان و یزت ها حامی آفرینش خوب می باشند ، دیو ها و ارواح بد ، حامی آفرینش بد هستند . مثلا دروج حامی چیزهای دروغ است و در مقابل وهومنه (اندیشه نیک ) ، اک منه ( اندیشه بد ) است .

خلقت عالم را اوستا و مخصوصا کتب پهلوی چنین بیان می کنند : در ابتدا اهورمزد ، عالم را آفرید و بر آن بی مانع سه هزار سال سلطنت کرد . پس از آن اهریمن از تاریکی بیرون آمده ، به عنف داخل عالم روشنایی شد و چشمان او از نور هرمز خیره گشت . هرمز به او صلح را تکلیف کرد و او نپذیرفت . هرمز گفت : پس جنگ کنیم و به اهریمن نه هزار سال فرصت داد زیرا می دانست که غلبه با روشنایی خواهد بود . پس از آن هرمز مشغول آفریدن عالم مادی گردید و در شش دوره ، آن را آفرید . انسان در دوره ی آخری به وجود آمد ، آفرینش عالم مادی سه هزار سال طول کشید و در تمام این مدت اهریمن به کلی فاقد قدرت شده بود . پس از آن اهریمن از رخوت و سستی بیرون آمده ، مشغول آفریدن چیزهای بد در مقابل آفرینش خوب هرمز گردید . از این زمان منازعه بین هرمز و اهریمن شروع شد و سه هزار سال طول کشید تا زرتشت به دنیا آمد .با تولد او لشگر اهریمن در سستی افتاد ، پیروزمندی هرمز همواره در تزاید خواهد بود تا وقتی که اهریمن به عالم تیرگی و ظلمت خود برگردد و آن وقت است که روشنایی سعادت آور ، تمام عالم را فراگیرد .

از تعالیم مذهب زرتشت این است که روح ، فانی نیست و پس از مرگ در مدت سه روز با لذایذ یا محن زندگی خواهد کرد . پس از آن باد آن را می برد و می رسد به پلی موسوم به چینوت و ان جا در محضر سه قاضی محاکمه می شود .*(2) یعنی آن ها اعمال خوب و بد او را در ترازو کشیده ، از آن رو رای می دهند . بعد باید از پل مزبور  که تا رود دائیتیا امتداد دارد بگذرد .اگر روح ، نیکوکار است پل برای او عریض و در غیر این صورت تنگ می شود و در دره ی تاریکی می افتد .

روحی که خوب است باید از سه مرحله بگذرد تا وارد بهترین عالم گردد .این سه مرحله ، مرحله ی اندیشه ی نیک ، گفتار نیک و کردار نیک است و آن عالم موسوم به بهشت – انهووهیشت -  میباشد .روحی که بد است وارد سرای درد و محن می شود .

بین بهشت و دوزخ ، یک حد وسطی است که آن را همشتکان می نامند . یعنی سرای وزنهای مساوی . این سرا ، جای ارواحی است که اعمال خوب و بد آن ها مساوی است و آن جا باید منتظر قیامت باشند .  نزدیکی قیامت را شخصی موسوم به سا اشیان خبر خواهد داد . خبر خواهد داد .این شخص ، ناجی عالم است و او ارواح را زنده کرده و به محاکمه ی آخری خواهد پرداخت . بعد سیلی از فلز گداخته روی زمین را فرا خواهد گرفت و آن وقت است که جنگ هرمز و اهریمن درگیرد و هرمز پیروز می گردد .

برای رستگاری بعد از مرگ و برای اینکه هر کس تا حد توان به هرمز کمک کند باید سه اصل را پیروی نمود : پندار نیک ، گفتار نیک و کردار نیک .

 ۱-  یسنه – حاوی آداب مذهبی است و گات ها یهنی سروده های مذهبی جزو آن می باشد .

ب) ویسپرد متمم یسنه و راجع به آداب عبادت است .  ج ) وندیداد که از آن چیزی مفقود نشده و راجع به خلقت عالم و حاوی قواعد تزکیه ی نفس و کفاره و غیره است . د ) یشت حاوی سروده هایی است راجع به امش سپنتان و یزت ها ه ) خرده اوستا کتاب دعاست و در زمان شاپور دوم تالیف شده .

۲- اسامی قضات سه گانه این است : میثر ، سر اش ، راشنو .