آریان ها وقتی به ایران آمدند به طوایف و اقوامی تقصیم شده بودند . هر کدام از این طوایف و اقوام جاهایی از فلات ایران را اشغال کرده , به طرز قبیله ای یا ملوک الطوایفی زندگانی نمودند . مهمترین این اقوام یا مردمان به ترتیب تاریخی سه قوم بودند : مادی ها ، پارسی ها ، پارتی ها .

این سه قوم ؛ در ازمنه ی تاریخی ، دولت های بزرگ تشکیل داده و کار های مهمی کردند . غیر از این ها اقوام دیگری نیز بودند ؛ مانند باختری ها در باختر و کُرمانیها در کرمان و وَرکانی در گرگان و غیره .

دوره ی مادی:

مادی ها مردمانی بودند آریانی نژاد که در ابتدای قرن هفتم ق . م سلطنت ماد را تاسیس کردند . چه زمانی این مردمان به ایران آمده ، در آذزبایجان و کردستان امروزی سکنی گزیدند ، درست معلوم نیست اما ظن قوی قرن دهم ق . م را تایید می کند.

مردم آمادای همان مادی ها بودند ، زیرا بعد ها هم آسوری ها آن ها را به این اسم می نامیدند .مادی ها مدت مدیدی تابع دولت آسور بودند و مکرر پادشاهان آسور به کردستان و ممالک همجوار آن حمله می بردند .

هرودت : " مادی ها در عهد قدیم موسوم به "آریان " بودند و بعد ها خود را مادی نامیدند . این قوم به شش طایفه تقسیم شده بود . مادی ها مردمی بودند که حشم و گله زیاد داشتند ، شبانی می کردند و در عرابه ها حرکت می کردند. خانواده بر ریاست پدر تشکیل می شد ، طلا و نقره  را می شناختند و در صنعت در مر حله ی ابتدایی بودند ، چه صنایع آن ها خیلی خشن بود . بعد ها که در مملکت خود (آذربایجان و کردستان و ... ) برقرار گشتند به زراعت پرداخته ، شهر نشین شدند . ولی با این وجود جدا از یکدیگر زندگی می کردند و فقط در مواقع خطر متحد می گشتند

.

پادشاهان ماد:

1- دیا اکو

شخص دیوکس (دیا اکو ) پسرفرارتنس – که دهقان بود از جهت عدل و انصاف در میان طایفه ی خود رجوع عامه شد ، بدین معنی که مردم  منازعات و محاکمات خود را پیش او می بردند . بعد از چندی او از این کار استعفا کرو و دزدی و اغتشاش بالا گرفت ، مردم جمع شده ؛ او را پادشاه خود کردند و محلی رل که موسوم به اکباتان بود ؛ به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد .( در خطوط آسوری و در کتیبه های هخامنشی هنگ متان نوشته شده است . یعنی محل اجتماع و حالا موسوم به همدان )

همدان شهر 3000 ساله است . دیااکو رونقی به آن داد و شهر جدیدی ساخته ؛ هفت دیوار دور آن کشید ، چنانکه هر دیواری بر دیگری مشرف و دیوار درونی آخری بر تمام دیوارها مسلط بود .قصر پادشاه را در قلعه ی هفتمین ساخته بودند ، برجهای این قلعه رنگ طلایی داشت و برجهای سایر دیوارها را به الوان مختلف رنگ آمیزی نموده بودند .چنین رنگ آمیزی در بابل علامت سیارات هفت گانه : قمر ، عطارد ،زهره ، شمس ، مریخ ، مشتری و زحل و به پارسی : ماه ، تیر ، ناهید ، مهر ، بهرام ، هرمز ، کیوان بودند  .

دیوکس مراسمی برای پذیرایی قرار داد ؛ مثلا روبرو شدن با پادشاه جایز نبود و نامه ها به شخص معینی داده می شد .

این پادشاه از 701 الی 655 ق . م سلطنت نمود و در این مدت به جمع آوری و متحد کردن طوایف ماد پرداخت .

این در حالی بود که سلطان آسور در بابل و ایلام گرفتار بود و چون مملکت ماد ، باج خود را مرتبا به آسور می پرداخت بهانه ای برای دخالت آسئری ها در ماد وجود نداشت .

2- فرورتیش:(655-633 ق .م )

یا فرآاُرتِس ، بعد از پدر به تخت نشست و سیاست او را که حفظ مناسبات خود با آسور –آشور – بود دنبال کرد ؛ ولیکن از طرف مشرق به مرور مردمان دیگر را که از نژاد " آریانی " بوده و با مادی ها قرابت داشتند ، مطیع نمود . وپارس هم در این زمان مطیع ماد گشت .بعد از چندی مادی ها به واسطه ی پیشرفت های خود در مشرق خواستند از قید آسور خلاصی پیدا کنند و باج ندهند  . ولیکن سپاه چریکی آن ها در مقابل سپاه ورزیده ی آسور تاب نیاورده ، شکست خورد و شاه هم کشته شد .

3- هو وَ خ شتر

" کیاکسار " یونانی ها ؛از شاهان بزرگی است که نظیرش را نمی توان زیاد یافت . او به تربیت قشون دائمی پرداخته ؛پیاده و سواره نظامی مرتب کرد .پیاده ها مسلح به تیر و کمان و شمشیر بود .

واره نظام مادی بر سواره نظام آسوری از حیث هنرمندی برتری داشت .

اسبهای مادی از حیث طاقت و بردباری و تندروی و قشنگی در عهد قدیم معروف آفاق بودند .

پس از تهیه ی چنین سپاهی هووخ شتر با آسوری ها جنگیده ، آن ها را با وجود مقاومت شدید شکست داد .و دیری نگذشت که نینوا را محاصره کرد اما به دلیل حمله ی سک ها از محاصره دست کشید ، برای حفظ ماد به مملکت خود مراجعت و از سک ها جلوگیری کرد .

در این اوان بود که حاکم آسور در بابل ادعای سلطنت کرد و با هووخ شتر متحد گردید .نینوا را محاصره کردند ، پادشاه آسور " ساراکس " چون دید مقاومت نتیجه ای ندارد آتشی روشن کرد و خود و خانواده اش را در آن سوزانید.

اتحاد ماد و بابل بعد از سقوط نینوا نیز قطع نشد و پادشاه ماد با دادن دختر خود به ولیعهد دولت بابل این اتحاد را تشدید کرد .

بعدها مادی ها به دولت لیدی برخوردند و طولی نکشید که با آن ها داخل جنگ شدند .

4- ایختو ویگو :

یونانی ها او را " آشیاگ " نامیده اند . این شاه بعد از پدر مدت مدیدی سلطنت کرد و دربار خود را همچون دربار آسوری ها منظم نمود و بر شکوه و تجملات آن افزود .ولیکن مردم از او راضی نبودند چه به محض اینکه کوروش هخامنشی مقابلش به پا خاست ، خود مادی ها او را رها نموده ، به پارسی ها ملحق شدند .

تمدن مادی :

ماد اصلی چنانچه از تاریخ مختصر آن برمی آید ، عبارت از آذزبایجان و کردستان و عراق بوده ؛ ولی بعد که وسعت یافت از رود هالس تا باختر و از دریای خزر تا پارس و خوزستان امتداد داشت . جغرافیون عهد قدیم دو ماد قائل بودند :ماد بزرگ که تا چندی قبل معروف به عراق عجم بوده و ماد کوچک که به آذربایجان اطلاق می شده .

مادی ها یک نوع تمدن عالی داشتند ؛ زیرا پارسی ها چیزهای زیادی و حتی لباس سپاهیان را از مادی ها اقتباس کردند .

اگر کتیبه هایی از این دوره به دست آید ، گمان می رود که از حیث زبان و خط همچون کتیبه های شاهان هخامنشی باشد .

" دارمس تتر " عقیده داشت که " اوستا " ( کتاب مقدس زرتشتیان ) به زبان مادی نوشته شده است .به هر حال شکی نیست که زبان مادی ها با زبان پارسی قدیم تقریبا یک زبان بوده و تفاوت جزئی با آن داشته ؛ چنانچه در زمان استرابون – پادشاه آسور – پارسی ها و مادی ها زبان یکدیگر را به خوبی می فهمیدند .

مغ ها ، طایفه ای از طوایف ماد بوده اند اما اینکه چه مذهبی داشته اند ، محققا معلوم نیست .بعضی از محققین به این عقیده اند که شاید مذهب هرمزد پرستی در میان مادی ها بوده ؛ ولیکن مغ ها آن را آلوده به خرافات و جادوگری ها و ساحری کرده بودند و " زرتشت " که اهل ماد بوده ، خواسته است ان را اصلاح کند ولی مغ خها نپذیرفته اند ، در نتیجه او به باختر رفته ، و در ان جا و سیستان مذهب خود را ترویج نموده .

چنین به نظر می آید که شاهان ماد مذهب مغ ها را رسمی و مقام ان ها را محکم نموده بودند . چرا که با وجودی که مادها منقرض شدند ، مغ ها مقامشان را حفظ کردند .

به طور کلی مادی ها و پارسی ها به یکدیگر شبیه بوده اند و تفاوت های اساسی بینشان نبده است .

معماری مادی از معماری دوره ی هخامنشی قدیمی تر و از معماری بومی تازه تر بوده است .

بزرگ شدن دولت ماد با آنکه عمر آن کوتاه بود به سان واقعه ی مهمی در تاریخ عالم تلقی شده ؛ زیرا در تاریخ ، این نخستین مرتبه بود که مادی های آریان نژاد تسلط مردمان سامی نژاد را در آسیای غربی متزلزل ساخته و زمینه ی سلطه ی مردمان آریانی نژاد دیگر را در دنیای آن زمان تهیه کردند .

لباس عامه مردم :

مویی کوتاه که با نواری تزئین می یافت .

و ریش تابدار و انبوه

و بر روی پیراهن پوست حیوانات را بر دوش می کشیدند

کفش های بلند با نوک برگشته که تا انتهای ساق را می پوشانید ( برای عبور از برف و ... )

اما از زمان هووخ شتر

مردم از کلاه های نمدی با لبه های پهن

تن پوش سدره یی چسبان و تنگ از چرم ، سدره ی چرمی تا بالای زانو می رسید و با دو قلاب در کمرگاه محکم می گشت

شلوار بلند چرمی

کفش هایی با ساقه های بلند و نوک برگشته    لباسشان را شامل می شد .

ریش نوک تیز و پر تاب و جلدی داشتند

به موهایشان زینت آلاتی می بستند

گوشواره در گوش می کردند و پیرایه هایی آویزان می کردند .

باری مادها نیز چنین بودند ...